21 - 01 - 2026

Brodzko-Kunowska historia oddziału majora Łady-Cybulskiego

22 stycznia przypada rocznica jednego z najważniejszych i najbardziej dramatycznych zrywów niepodległościowych w historii Polski. W kontekście Powstania Styczniowego dziś przypominamy historię oddziału, jaki brał udział w tym wydarzeniu. Na szczególną uwagę zasługuje ten, który dowodzony był przez majora Łady-Cybulskiego. Został on sformowany w Puszczy Iłżeckiej na terenie współczesnych gmin Brody i Kunów a służyło w nim wielu mieszkańców wspomnianych miejscowości.

Władysław Łada-Cybulski urodził się w Warszawie w roku 1838 i był zawodowym wojskowym. W armii rosyjskiej dosłużył się stopnia oficerskiego, a następnie ukończył Polską Szkołę Wojskową w Cuneo we Włoszech. Szkoła ta utworzona w 1861 r. przez polskich emigrantów kształciła kadry dowódcze dla przyszłego powstania w kraju. Kurs podoficerski trwał 3 miesiące, a oficerski pół roku. Po wybuchu Powstania Styczniowego Łada-Cybulski atakuje Kunów, a fakt ten odnotowany zostaje w aktach magistratu miasta Kunowa.

„… 25 stycznia 1863 r. inny oddział złożony z przeszło 200 partyzantów, pod rozkazami Łady, zatrzymał się w Kunowie. Łada w towarzystwie kilku oficerów potłukł herb państwowy w magistracie, zdjął i podarł portrety cesarza i cesarzowej, wreszcie przedstawiwszy otwarty rozkaz komisarza wojskowego, zarządzał otwarcia kasy, z której zabrał 400 rubli i pokwitował, zanotował spisanych i wielu z nich uprowadził, wszyscy jednak wrócili do domu. Oddział ten uwijał się potem po okolicy, od czasu do czasu napadał na niewielkie rosyjskie oddziały.”

Następnie dołącza do oddziałów Mariana Langiewicza w Wąchocku i walczy we wszystkich bitwach jego kampanii. Wyróżnia się w bitwie pod Miechowem pod komendą Zygmunta Chmieleńskiego. Jesienią 1863 r. organizuje oddział powstańczy w Puszczy Iłżeckiej, który jest podporządkowany dowódcy zgrupowania majorowi Zaykowskiemu-Liwoczy. Do swojego oddziału przyjmuje przede wszystkim mieszkańców okolicznych miejscowości, czym odróżnia się od innych oddziałów powstańczych, które były czasami organizowane w całości na terenie Galicji, a później przekraczały granice zaborów austriackiego i rosyjskiego, aby walczyć w powstaniu.

Aby uniemożliwić rekrutację młodych mężczyzn do powstania władze carskie stosowały tzn. zwaną „brankę”, czyli przymusowy pobór. 19 września 1863 r. z Kunowa siłą zostali do rosyjskiego wojska wcieleni: Tomasz Makowski (23 lata), Ignacy Stachowski (20 lat), Franciszek Ślemiński (23 lata), Aleksander Grodziński (21 lat) i Antoni Starzewski (26 lat).

Organizujące się w Puszczy Iłżeckiej wojska powstańcze pod dowództwem majora Karola Liwoczy-Zaykowskiego oraz kapitana Łady-Cybulskiego i kapitana Piotrowskiego zwracają uwagę wojsk carskich.

14 listopada w lesie za Kuterami oddział dowódcy Mohylewskiego Pułku Piechoty pułkownika Alenicza, składający się z trzech kompani mohylewców, szwadronu dragonów jekaterynosławskich, uzbrojonych w 2 działa lekkiej baterii 7 Brygady Artylerii stoczył walki z oddziałem powstańców, którzy wyniku tych potyczek stracili 22 ludzi, 15 dostało się do niewoli, skonfiskowano im 15 sztuk broni i 7 koni.

2 grudnia 1863 r. major Liwocz postanawia zaatakować przebywającą w Brodach rotę dragonów kapitana Steina. Zadaniem oddziału Łady jest blokowanie dróg z Brodów na Nietulisko. Powstańcy przechodzą przez nasyp zapory od strony Górek i atakują dragonów rosyjskich, którzy gotują kolację na dziedzińcu zakładów. Niespodziewany atak przynosi sukces. Rosjanie tracą zabitych: kapitana Masłowskiego oraz 23 dragonów, a dwóch oficerów i kilkunastu szeregowych dragonów zostaje rannych.

Kapitan Stein z pozostałymi dragonami przebija się w ciemnościach przez okrążający go oddział Łady w Krynkach. Podczas bitwy ginie 6 powstańców, których groby istniały w Krynkach na tzw. "Wygonie” jeszcze do końca lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. 2 tygodnie później obóz oddziału Łady na bagnach Sadłowizny koło Janika zostaje wytropiony przez kolumnę wojsk rosyjskich pułkownika Macniewa. Siły rosyjskie składają się z dziewięciu kompanii Tobolskiego Pułku Piechoty i dwóch sotni kozaków 9 Pułku Kozaków Dońskich. Zamarznięte bagno pomaga im okrążyć powstańców. Łada-Cybulski z karabinem w ręku dowodzi atakiem grupy powstańców, która przebija się przez pierścień okrążenia.

W bitwie ginie 38 powstańców, z których ciała 20 osób zostały rozpoznane przez rodziny, świadków i zatwierdzone przez władze sądownicze. Są wśród nich: Józef Chmielowski (25 lat, z Wielkiej Wsi, kawaler), Józef Krakus (36 lat, z Małyszyna), Sylwester Cichoński (z Iłży, tkacz), Stanisław Ochyński (z Iłży, kawaler), Antoni Zmarski (30 lat, z Iłży), Józef Winiarski (szewc z Iłży), Wojciech Lenartowicz (40 lat, szewc z Błazin), Antoni Gizoski (18 lat, z Wąchocka), Krzyżanowski, (20 lat, z Iłży szewc), Ludwik Kostkiewicz (pochodzący z Galicji niewiadomego miejsca), Stanisław Pacek (20 lat, z Tychowa), Kaczmarski (50 lat, lokaj z miasta Piotrkowa), Antoni Zora (ok. 40 lat, gajowy lasów bankowych ostrowieckich), Jan Kowalski (20 lat, z Iłży), Tomasz Godzisz (30 lat, z Iłży, żonaty, dzietny), Szczepan Pękala (30 lat, z Iłży, szewc, kawaler), niewiadomego nazwiska syn sołtysa wsi Jedlni, Jan Zawadzki (uznany przez matkę Helenę i żonę Franciszkę, który pozostawił po sobie dziecko), Michał Żońca (kawaler, którego poznała siostra jego Franciszka Moskal ze wsi Błaziny), Józef Grądzki (rodem z Wąchocka, poznany został przez żonę Zofię).

Mimo poniesionych znacznych strat oddział odradza się i walczy dalej.

Rosjanie często meldowali o całkowitym rozbiciu i ucieczce jakiejś partii powstańczej, co nie musiało być prawdą a stanowiło tylko element taktyki słabszych oddziałów powstańczych. Jeżeli siły przeciwnika były kilkukrotnie większe i otwarta bitwa do końca groziła klęską, wtedy dowódcy zarządzali tak zwaną „rozsypkę”. Na umówiony sygnał, np. trąbki, wszyscy przestawali walczyć i każdy uciekał w swoją stronę, a następnie stawiał się na zbiórce w umówionym miejscu i terminie. Tak było też z oddziałem majora Łady.

19 grudnia 1863 r. dowódca wszystkich wojsk operacyjnych, podpułkownik Dobrowolski, raportuje dowódcy dywizji generałowi Uszakowi, że mimo przeczesania lasów iłżeckich, reszty buntowników nie znaleziono. W styczniu 1863 r. rozkazem generała Hauke-Bosaka oddział Łady przekształcony zostaje w 14 batalion Pułku Opatowskiego. Po degradacji majora Liwoczy-Zaykowskiego do stopnia szeregowego (za klęskę pod Janikiem), pełniącym obowiązki dowódcy zostaje major Władysław Łada-Cybulski. Około 200 ludzi z oddziału opatowskiego wcielono następnie do Pułku Stopnickiego majora Kality-Rębajły jako 6 batalion. Oddział uczestniczy w ataku na Opatów, podczas którego, w trakcie walk na cmentarzu, major Łada przejął dowodzenie od rannego majora Jagielskiego. Po odwrocie spod Opatowa oddział stoczył swoją ostatnią bitwę pod Małacentowem i Lechowem 22 lutego 1864 r.

Po przegranej bitwie do niewoli dostali się m.in. mieszkańcy gmin Brody i Kunów:

Franciszek Krzeszowski – mieszkaniec Brodów, urodzony 14.09.1837 w Rudzie, rodzice Walenty i Marianna z domu Litwinek. W czasie powstania miał 25 lat. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1964 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.
Kazimierz Kutera – urodzony na Połągwi w 1845 r., rodzice Kazimierz i Tekla z domu Zaczek, miał 18 lat, mieszkał w Krynkach. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1964 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.
Kazimierz Kwiecień – urodzony w Godowie w 1847r, rodzice Jakub i Agnieszka z domu Orczyk, mieszkał w Gębicach i miał tylko 17 lat. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1964 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze. Jego siostra, razem ze swoim mężem Piotrem Gryzem, postawili kapliczkę pomiędzy Gębicami a Godowem z datą 04.11.1863.
Walenty Sieroń – urodzony w 1841r. w Krynkach, rodzice Wojciech i Marianna z domu Ginał. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1964 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze. Wrócił z niewoli i w 1870r. ożenił się na Krynkach z Zofią Kuterą.
Franciszek Bernaciak – ur. 11.08.1840 r. w Rudzie, rodzice Jakub i Józefa z domu Parszowska. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1964 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.
Aleksander Dąbrowski – mieszkaniec Brodów, miał 40 lat. Walczył w partiach powstańczych Zagórskiego i Nowickiego. Dostał się do niewoli po bitwie pod Św. Krzyżem 22.02.1864 r.
Jan Arendarski – lat 18 z Kunowa, wzięty do niewoli w Paprocicach 24.02.1864.

Po zakończeniu powstania major Władysław Łada-Cybulski przedziera się do Galicji. Emigrował następnie do Francji, biorąc udział w wojnie domowej w Hiszpanii i wojnie francusko pruskiej 1870/1871. Po powrocie do kraju osiadł we Lwowie, gdzie zmarł we wrześniu 1897 r.

Materiał przygotował: Grzegorz Bernaciak, kustosz Izby Tradycji i Dziedzictwa Kulturowego w Brodach